INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA KOGNITIV FAOLIYATNI RIVOJLANTIRISHGA YO’NALTIRILGAN PEDAGOGIK YONDASHUVLAR.
University of Business and Science magistrant
Naqibjonova Maftuna Zohidjon qiz
+998939478243
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarning kognitiv faoliyatini rivojlantirish orqali ularni maktab va jamiyatga moslashtirish, sog‘lom bolalar bilan birgalikda mashg‘ulotlarga jalb etish hamda maktabgacha ta’limda ularga ajratilgan keng imkoniyatlar tizimi yoritilgan. Kognitiv qobiliyatlar ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, inklyuziv ta’limga muhtoj bolalarda o‘rganish va rivojlanish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Kognitiv jarayonlar bolalarda bilish, his qilish va aqliy faoliyat orqali, turli xil didaktik o‘yinlar yordamida namoyon bo‘ladi. Maqola inklyuziv ta’lim hamda ko‘p tarmoqli ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta’lim muassasalari pedagog va tarbiyachilariga metodik tavsiyalar berish bilan birga, amaliy mashg‘ulotlar uchun ham foydalidir.
Kalit so‘zlar: kognitiv faoliyat, maktabgacha ta’lim, inklyuziv ta’lim, bolalarni jamiyatga tayyorlash, psixologik xususiyatlar, bilish jarayoni, didaktik o‘yinlar, pedagogik metodika.
Аннотация: В данной статье рассматривается развитие когнитивной деятельности детей, нуждающихся в инклюзивном образовании в дошкольном возрасте, их интеграция в школьную и общественную жизнь, включение в занятия со здоровыми детьми, а также широкий спектр возможностей, предоставляемых им в системе дошкольного образования. Когнитивные способности являются неотъемлемой частью образовательного процесса и играют важную роль в обучении и развитии детей, нуждающихся в инклюзивном образовании. Когнитивные процессы проявляются через различные дидактические игры, а также посредством познания, восприятия и умственной деятельности. В статье представлены методические рекомендации для педагогов инклюзивного и междисциплинарного специализированного дошкольного образования, а также практические упражнения.
Ключевые слова: познавательная деятельность, дошкольное образование, инклюзивное образование, подготовка детей к жизни в обществе, психологические характеристики, познавательный процесс, дидактические игры, педагогическая методология.
Abstract: This article examines the development of cognitive activity in preschool-aged children who require inclusive education, their integration into school and society, their participation in activities together with typically developing children, and the wide range of opportunities provided for them in preschool education. Cognitive abilities are an integral part of the educational process and play an important role in the learning and development of children in need of inclusive education. Cognitive processes are manifested through cognition, perception, and mental activities by means of various didactic games. The article provides methodological recommendations for teachers and educators working in inclusive and multidisciplinary specialized preschool education, as well as practical activities.
Key words: cognitive activity, preschool education, inclusive education, preparing children for society, psychological characteristics, cognitive process, didactic games, pedagogical methodology.
Maktabgacha ta’lim tizimiga bugungi kunda kattae’tibor qaratilmoqda . Respublikamizda ta’lim tarbiyatizimining boshlang’ich poydevori bo’lganmaktabgacha ta’limni sifatli va zamon talabidarajasida tashkil etilishini taminlash borasida kengqamrovli islohotlar , qator chora tadbirlar amalgaoshirilmoqda. Ahamiyatli tomoni « O’zbekistonRespublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030yilgacha rivojlantirish Kontsepsiyasi» da maktabgachayoshdagi bolalarni har tomonlama intelektual, ahloqiyva estetik rivojlanishi uchun shart sharoitlar yaratishmasalasi ustuvor masalalaridan biridir. Prezidentimiztomonidan qabul qilingan yuqoridagi qaror farmonlaruzluksiz ta’lim tizimining muhim bog’ini hisoblangan maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, maktabgacha ta’lim muassasalarining davlat hamdainklyuziv ta’lim va nodavlat tarmog’ini kengaytirish, ularni malakali pedagog kadrlar bilan taminlashdadasturilamalga aylandi. «Ilk va maktabgacha yoshdagibolalarning rivojlanishiga quyiladigon davlattalablari» va «Ilk qadam» Davlat dasturining ishlabchiqarilishi uzluksiz ta’lim tizimida maktabgachata’limni samarali amalga oshirish uchun kengimkoniyatlar yaratdi. Davlatimiz tomonidan inklyuzivta’limga alohida e’tibor qaratilmoqda. DavlatimizRahbari sog’ligida nuqsoni bo’lgan bolalarni sog’lombolaga qushish orqali ularni jamiyatdan uzilibqolmasligini ular ham o’zlarini sog’lom bolalarday his qilishadi.
Bolalarning kognitiv (bilish) faoliyatinirivojlantirish orqali ularni maktabga tayyorlashmuhim pedagogik vazifa bo’lib qolmoqda. Inklyuzivta’lim tizim orqali bolalarning mantiqiy tafakkuri, e’tibor xotira va kuzatuvchanlik qobilyatlarini rivojlantirish ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Kognitiv pedagogika va inklyuziv ta’lim sohalarita’lim jarayonida muhim ro’l o’ynaydi. Kognitivta’lim- xarakter , tarbiya, kuzatish va atrofdagi dunyoniaks ettirish natijasida ongda rivojlangan bilimlar tizimi. Ushbu tizim orqali maqsadlar quyiladi va ma’lum birvaziyatda bolalarni bilish qiziqish jarayonlarinitarbiyachilar kuzatishi orqali bolalarni ma’lum birqobilyatlariga qiziqishlarini bilib olish mumkin. XX- asrning ikkinchi yarmidan kognitiv pedagogikaatamasi qo’llanila boshlangan. Kognitiv pedagogikpedagogikaning eng yosh istiqbolli tarmog’ibo’lganligi uchun ham o’zining shakllanish, rivojlanish tarixi va takomillashtirish tendensiyalarigaega. Kognitiv pedagogika kognitiv psixologiyagatayanadi. Kognitiv pedagogika inklyuziv ta’limda kognitiv o’qitish muammolarini o’rganadi. Pedagogika entsiklopediyasida «kognitiv», kognitivta’lim tushunchalariga quyidagicha tarif berilgan; kognitiv shaxsning- mustaqil ijodiy fikrlash jarayoniniifodalovchi atama. Kognitiv ta’lim- atrof olamhaqidagi bilim doirasini kengaytirish tafakkurnishakllantirish, bilish ehtiyojlarini rivojlantirish ta’limi, psixologik tadqiqot sohalarida hamda pedagogikaningyonalishlaridan biri. Kognitiv faoliyat maktabgachayoshdagi bolalarning yangi bilim konikmalariningichki qat’iyat va ma’lum bilimlar toplash uchun turlixil xarakat usullaridan foydalanish zaruriyatiga bo’lganqiziqishini aks ettiradi. Kognitiv faoliyat- dunyoobyektlari va hodisalari haqida to’liq ma’lumotgaintilish. Bolaning kognitiv faolligini shakllantirishgata’sir etuvchi omillar sifatida ularni qiziqishlariniinobatga olish zarur. Ta’lim jarayonida o’yinuslublarini qo’llashga tarbiyachilarning qiziqishiortishi quyidagi hodisalar bilan bog’liq. Birinchidan ,o’yin texnikasini amaliyotga joriy etish ijtimoiy tashkiletishning yangi shakllarini va tarbiyachi va bola o’rtasidagi munosabatlar ma’daniyatini topishgaqaratilgan bir qator umumiy ijtimoiy –ma’daniyjarayonlar bilan bevosita bog’liqdir. Inklyuziv ta’lim jarayonida pedagoglarning bolalar bilan muloqotma’daniyatini oshirish zarurati maktabgacha yoshdagibolalarning kognitiv faolligini oshirish vao’rganilayotgan mavzularga qiziqishinirag’batlantirish zarurati bilan izohlanadi. Maktabgachata’lim yoshdagi bolalarda kognitiv faoliyatnishakllantirishdan maqsad ham mazmunli bilimga egabolib maktab ta’limiga aqlan rivojlangan qilibtarbiyalashdir.
Kognitiv faoliyat katta maktabgacha yoshdagibolalarning yangi bilim, konikma, ichki qat’iyat vama’lum bilimlarni toplash va kengaytirish uchun turlixil harakat usullaridan foydalanish zaruriyatigabo’lgan qiziqishini aks ettiradi. Maktabgacha ta’limyoshidagi bolalarga kognitiv faoliyatini rivojlantirishdapedagoglarni eng samarali tomonlari matematiktasavvurlarni shakllantirish jarayonlarida namoyonbo’ladi va matematika o’qitish metodikasida asosiyo’rinni metodik usullar sifatida beriladigon savollardidaktik oyinlar egallaydi. Kognitiv faoliyat bubolalarning bilimlarini qabul qilishi, eslab qolishi, qayta ishlashi va amalda qo’llash qobilyatidur. Bungaquyidagilar kiradi: diqqat, tafakkur, xotira, idrok, nutqfaoliyati.
Bolalarni psixologik hususiyatlarini bilish. Obrazlitafakkur asosida fikrlashi, o’yin faoliyatini kuzatishorqali bilish , rangli va harakatli tasvirlar orqali bilishjarayonini kuzatish. Inklyuziv ta’limda kognitiv faoliyatini rivojlantirish usullari, didaktik oyinlar, interaktiv mashg’ulotlar, hikoyalar va ertaklar asosidatahlil qilish kuzatish mashqlari, multimedia materiallardan foydalanish.
Bolaning inklyuziv ta’limdan maktabga intellektualtayyorgarligini ta’minlash. Bilish konikmalarinirivojlantirishga yonaltirilgan materiallar. Vizual vainteraktiv yondashuvlar. Didaktik materiallaro’yinchoqlar,audio-vizual vositalar.
Inklyuziv ta’lim jarayonida kognitiv faoliyatinirivojlantirishda pedagogik malakalarni yetarli bo’lishi maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgatayyorlashdagi eng muhim omillardan biridur. Bu faoliyat orqali avvalo bolani bilim darajasini tekshiribfikrlashni, bilish jarayonini tekshirib shu asosidadidaktik o’yinlar orqali mashg’ulotlar o’tish zarur.
– Tarbiyachilar uchun inklyuziv ta’limda kognitivmashg’ulotlar bo’yicha metodik qo’llanmalar ishlabchiqish
– Kognitiv faoliyatning rivojiga xizmat qiluvchio’yinchoqlar va interaktiv darsliklarni yaratish
– Har bir bolaga individual yondashuvni ta’minlash
– Bugungi kunda inklyuziv ta’lim pedagogikadaquyidagi yo’nalishlarni ilmiy asoslashga alohidae’tibor qaratilmoqda
– Ta’lim oluvchilarning kognitiv jarayonlarinirivojlantirish texnologiyalarini ishlab chiqish
– Ta’lim oluvchilarning shaxsiy kognitiv jarayonlarini, faollashtirish imkoniyatlarini aniqlash , orqali ulardaijodkorlik sifatlarini rivojlantirish.
Kognitiv ta’lim jarayonlarida quyidagi metodlarustuvor o’rin egallaydi.
1. Reproduktiv
2. Izlanuvchanlikga undovchi evristik
3. Kreativ metodlar
Korinib turibdiki kognitiv pedagogikatadqiqotlarning yangi sohasini kashf etish imkoniniberadi. Inklyuziv ta’limda pedagogikada shaxsning ijodiy imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladigonkognitiv texnologiyalaridan foydalanish zaruratikuchaymoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI.
1. Mirziyoyev Sh.M Buyuk kelajagimizni mard vaoliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. -Toshkent; O’zbekiston. 2017 -488b.
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyevning 2022-01-28-dagi PF-60-sonli Farmoni
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-09-30-dagi ‘’O’zbekiston Respublikasi Maktabgachata’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish tog’risida’’giPQ-3305-sonli qarori
4. Axmedova.N Bolalarni maktabga tayyorlashmetodikasi,Toshkent 2021
5. Vigotiskiy. L , S Pedagogika psixologiya Moskva 1983
6. Qodirova Z va boshqalar Maktabgacha ta’limnazariyasi va amaliyoti Toshkent 2020
7. Safarova R. G Kognitiv pedagogikaga oid nazariyyondashuvlar.
8. Fotima Qodirova Maktabgacha pedagogika.Toshkent – 2019
Рақобат қўмитаси ҳузуридаги Рақобат сиёсати ва истеъмолчилар ҳуқуқлари тадқиқотлари маркази ТОП–20 “Ақл марказлари” қаторидан жой олди
Бугун “метан заправкалар” ижтимоий соҳа ва жамоат транспорти учун фаолият юритади
“2-Халқаро Наманган авто фестивали” олдидан матбуот анжумани бўлиб ўтди
Дастлабки эшитув институти
Дастлабки эшитув институти
INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA KOGNITIV FAOLIYATNI RIVOJLANTIRISHGA YO’NALTIRILGAN PEDAGOGIK YONDASHUVLAR.
Истеъмолчилар ҳуқуқларини ёритишда фаоллиги учун Jurnalist24.uz жамоаси тақдирланди
Қозоғистон уруш сабаб келган россияликларни оммавий депортация қилмоқчи — ҳуқуқ ҳимоячилари