Қонуннинг вақт бўйича амал қилиши

Қонуннинг вақт бўйича амал қилиши — бу қабул қилинган қонун ҳужжатининг қайси пайтдан бошлаб юридик кучга кириши ва қайси пайтда ўз кучини йўқотишини белгиловчи тамойилдир.

Ўзбекистон Республикасининг «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонунига асосан, бу жараён қуйидаги муҳим қоидаларга таянади:

1. Қонуннинг кучга кириш вақти

Қонун ҳужжатлари, агар уларнинг ўзида бошқа муддат кўрсатилмаган бўлса, расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради. Расмий манбалар сифатида «Халқ сўзи», «Народное слово» газеталари ва Lex.uz (Миллий база) ҳисобланади.

Амалиётда кучга киришнинг уч хил усули бор:

• Дарҳол: Эълон қилинган кундан бошлаб.
• Белгиланган муддатдан: Масалан, «ушбу қонун 2025 йил 1 январдан кучга киради» деб кўрсатилиши мумкин.
• Муайян воқеа содир бўлганда: Масалан, бошқа бир янги қонун қабул қилингандан кейин.

2. Қонуннинг орқага қайтиш кучи (Retroactivity)

Бу энг муҳим ҳуқуқий тамойиллардан биридир. Унинг моҳияти қуйидагича:

• Умумий қоида: Қонун орқага қайтиш кучига эга эмас. Яъни, қонун кучга киргунга қадар юз берган ҳолатларга нисбатан татбиқ этилмайди.
• Истисно (Енгиллаштирувчи қонун): Агар янги қонун жавобгарликни енгиллаштирса ёки бекор қилса, у орқага қайтиш кучига эга.
• Тақиқ (Оғирлаштирувчи қонун): Агар янги қонун жавобгарликни оғирлаштирса ёки янги мажбурият юкласа, у ҳеч қачон орқага қайтиш кучига эга бўлмайди.

3. Қонуннинг амал қилиши тўхтатилиши

Қонун ҳужжати қуйидаги ҳолларда ўз кучини йўқотади:

1. Муддати тугаганда: Агар қонун муайян вақт учун (масалан, 2024 йилги бюджет учун) қабул қилинган бўлса.
2. Бекор қилинганда: Юқори турувчи орган ёки қонун чиқарувчининг ўзи томонидан ҳужжат бекор қилинса.
3. Янги ҳужжат қабул қилинганда: Агар янги қонун эскисига зид бўлса ва эскисини ўз кучини йўқотган деб топса.

Фуқаролик қонунчилигининг вақт бўйича амал қилиши

Фуқаролик қонунчилиги ҳужжатлари орқага қайтиш кучига эга эмас ва улар амалга киритилганидан кейин вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилади.

Қонун у амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатларга нисбатан қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳоллардагина татбиқ этилади.

Фуқаролик қонунчилиги ҳужжати амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатлар бўйича бу қонунчилик ҳужжати у амалга киритилганидан кейин вужудга келган ҳуқуқ ва бурчларга нисбатан қўлланилади.

Агар шартнома тузилганидан кейин тарафлар учун мажбурий бўлган, шартнома тузилаётган пайтдагидан бошқача қоидаларни белгилайдиган қонун қабул қилинган бўлса, тузилган шартноманинг шартлари ўз кучини сақлаб қолади, бундан қонуннинг аввал тузилган шартномалардан келиб чиқувчи муносабатларга татбиқ этилиши кўрсатилган ҳоллар мустасно.

Жиноят қонунчилигининг вақт бўйича амал қилиниши.

Қилмишнинг жиноийлиги ва жазога сазоворлиги ана шу қилмиш содир этилган вақтда амалда бўлган қонун билан белгиланади. Агар ушбу Кодекс моддасида ҳаракат ёки ҳаракатсизлик содир қилиш пайти жиноят тамомланган пайт деб ҳисобланган бўлса, ижтимоий хавфли қилмиш бажарилган пайт жиноят содир қилинган вақт деб топилади. Агарда ушбу Кодекс моддасида жиноий оқибат юз бериши билан жиноят тамом бўлган деб ҳисобланган бўлса, жиноий оқибат юз берган пайт жиноят содир этиш вақти деб топилади.

Қилмишнинг жиноийлигини бекор қиладиган, жазони енгиллаштирадиган ёки шахснинг аҳволини бошқача тарзда яхшилайдиган қонун орқага қайтиш кучига эга, яъни ушбу қонун кучга киргунга қадар тегишли жиноий қилмиш содир этган шахсларга, шу жумладан жазони ўтаётган ёки ўтаб бўлган шахсларга нисбатан, агар улар ҳали судланган ҳисоблансалар, татбиқ этилади.

Қилмишни жиноят деб ҳисоблайдиган, жазони кучайтирадиган ёки шахснинг ҳолатини бошқача тарзда ёмонлаштирадиган қонун орқага қайтиш кучига эга эмас.

Наманган вилоят маъмурий судининг судьяси Д.Мадаминов

Наманган вилоят маъмурий судининг судьяси Ш.Ахмеджанова